Ok, các bạn thấy cái tít giật nghe nổ đùng đùng, nghĩ là mình sẽ chuẩn bị đọc một cái gì đó hàn lâm phải không :)) Thực ra ý định lúc đầu của tôi với bài viết này cũng là viết nó theo văn phong khoa học. Nhưng tôi lại thấy viết theo phong cách bình dân vui hơn, bắt đầu nhé :D Toàn bộ nội dung bài viết sẽ đề cập đến nguồn gốc của trí tuệ và những gì đang thay đổi tiến hoá của nhân loại hiện nay.

Ngày xửa ngày xưa, từ lâu lắm rồi, có một triết gia vĩ đại tên là Aristotle, cả cuộc đời ông đi tìm câu trả lời cho đúng một câu hỏi “Ta sống trên đời này làm cái gì??” Sorry, câu trên là mình viết lại cho dễ hiểu (thực ra thì triết gia nào cũng băn khoăn câu hỏi đó mà :)). Aristotle đưa ra một học thuyết triết học được gọi là Teleology (Mục đích luận), cho rằng vạn vật trong tự nhiên tồn tại đều có một mục đích cuối cùng (tiếng Hy Lạp gọi là telos). Sự vật tồn tại là vì lợi ích dành cho sự vật khác, và sự vật tồn tại vì mục đích hoàn thiện bản thể. Cho dù quan điểm đó còn mang hơi hướng thần học tự nhiên nhưng là nền tảng của rất nhiều lý thuyết triết học sau này, điển hình là Hegel và Marx.

Mục đích luận ảnh hưởng rất nhiều đến ngành Sinh học khi nghiên cứu về thuyết tiến hoá, để trả lời câu hỏi “Tại sao em lại tới trái đất này??”. Sorry mình lại đùa một chút (quá nhiều thuật ngữ đau đầu ở đây mà :D). Nhưng thực sự câu hỏi về nguồn gốc của trí tuệ con người bắt nguồn từ đây. Tại sao trong cùng một môi trường sống mà chỉ có nhân loại (homo sapien) lại trở nên thông minh một cách khác biệt như vậy? Tại sao không phải là hổ răng kiếm? Không phải là cá heo? Năm 1842 Charles Darwin đặt bút viết bản phác thảo đầu tiên cho cuốn sách về sau được gọi là The Origin of Species (Nguồn gốc muôn loài). Trong đó Darwin đã cho ta một chút ánh sáng về nguồn gốc trí tuệ của nhân loại, câu trả lời là chọn lọc tự nhiên (natural selection). Ngay từ lớp 8 đi học các bạn đã biết đến “chọn lọc tự nhiên” rồi phải không? Vậy chọn lọc tự nhiên thì có liên quan gì đến trí tuệ của con người?

800 nghìn năm trước, loài người hồi ý lông lá còn dài lắm, chưa được đẹp đẽ như bây giờ, Link (một anh khỉ homo, tôi đang chơi Legend of Zelda nên…, well) đang tung tăng đi săn, trời thì lại đổ mưa lớn, bỗng tình cờ anh nhìn thấy một chú lợn rừng đang chạy nhảy trước mặt. Link lăm lăm cây phóng trong tay chuẩn bị xiên chú lợn tội nghiệp thì bỗng trời nổ cái đùng! Chú lợn rừng bị sét đánh trúng và cháy bừng bừng trước mặt Link, “Thế là lọt mất con này hôm nay rồi”, Link nghĩ vậy và quay người buồn bã chuẩn bị ra đi. Bỗng, một mùi thơm ngào ngạt lạ lùng chưa từng có quyện lấy mũi của Link, anh thấy lạ lạ và quay lại nhìn chú lợn vừa cháy. Link đến gần ngó ngó và giật một cái đùi lên rồi nếm thử, “Oh my god, it’s awesome!”. Vâng câu chuyện tôi vừa kể là sự tích món lợn quay, ý nhầm, về lửa :D Lửa có thể coi là một trong những phát minh vĩ đại nhất, và thực sự được tìm ra như vậy đó (theo cách dễ hiểu) :) Trong quá trình chọn lọc tự nhiên kéo dài hàng triệu năm, nhân loại thường tình cờ tiến một bước lớn hơn bất kỳ một giống loài nào khác khi tìm ra được những thứ như vũ khí, lửa rồi sau này là bánh xe, giấy, động cơ hơi nước, điện, Internet v.v.. Và chính những phát minh ấy là nguồn gốc của trí tuệ loài người.

Vậy tại sao nhân loại lại thống trị thế giới mà không phải là giống loài khác, đó là một câu hỏi mà không chỉ có chú Mario Balotelli thắc mắc, “Why always me?” :D Năm 1998, trong một công bố rất nổi tiếng “Variability selection in hominid evolution” (Chọn lọc ngẫu nhiên trong quá trình tiến hoá của loài homo), Tiến sĩ Rick Potts đã đưa ra giả thuyết tại sao lại là chúng ta chứ không phải một loài nào khác. Câu trả lời dài vài trăm trang nhưng có thể tóm gọn lại trong một câu, đó là khả năng thích ứng tuyệt vời với điều kiện ngoại cảnh của loài người chính là chìa khoá lớn nhất cho việc con người trở nên thông minh như ngày nay.

Cùng ngồi cỗ máy thời gian của Doraemon và tua nhanh đến năm 2017, chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà sự thích ứng với điều kiện ngoại cảnh của con người đạt tới mức thượng thừa. Con người không muốn làm những công việc nhàm chán, vất vả và nặng nhọc nữa, họ cần phải sáng tạo ra cái gì đó thay thế. Và đó chính là lúc nhân loại “summon a demon” (Elon Musk), Trí tuệ nhân tạo, hay còn gọi là AI (Artificial Inteligence).

Well, AI hiện nay là một từ thời thượng, ai cũng cố gắng gắn từ AI vào cái mình đang làm. Tôi đã nhìn thấy những công ty chỉ thêm mỗi từ AI-based vào trong sản phẩm cũ rích của họ và bùm, trở thành một sản phẩm sành điệu hàng hiệu và có thể bán với giá cao gấp 5, 10 lần. Nhưng bài viết này không đề cập đến những gì tiêu cực đang xảy ra trong lĩnh vực AI. Trong hạn hẹp của nội dung, tôi chỉ muốn đề cập đến AI như một sự tiến hoá của nhân loại. Và thực sự nó là như vậy, cho dù đang nói nghĩa đen hay nghĩa bóng.

AI, hay Trí tuệ nhân tạo là một lĩnh vực rộng lớn, cha đẻ hiện nay được nhiều người công nhận là Alan Turing, một trong những nhà Khoa học máy tính đầu tiên của thế giới. Cỗ máy nổi tiếng Enigma được tạo ra trong Thế chiến II là một trong những hình thái đầu tiên giúp Turing có những ý niệm ban đầu về Trí tuệ nhân tạo. 80 năm sau, AI đã phát triển vượt bậc và tất cả giới khoa học cũng như những nhà tư tưởng hàng đầu như Stephan Hawking hay Elon Musk đều lo lắng về thời điểm Singularity. Các bạn có xem phim Terminator không? Skynet là một phiên bản tưởng tượng theo thuyết âm mưu về thời điểm Singularity, khi mà máy móc bắt đầu có thể suy nghĩ thông minh như con người. Vậy, câu hỏi là AI có thể thông minh đến như thế không, có thể thay con người, là giống loài thông minh nhất thế giới không? Câu trả lời là có, nhưng tuỳ thuộc vào một số điều kiện sau:

Một là AI bắt đầu mô phỏng được việc tổ chức của con người. Ngoài các phát minh vĩ đại thay đổi trí tuệ của nhân loại thì các hình thái tổ chức chính là một trong những nguyên nhân chính khiến con người vượt qua các giống loài khác và làm chủ thế giới. Cách con người tổ chức bộ lạc rồi hình thành các kiểu tổ chức nhà nước chính là thứ đã làm thay đổi hoàn toàn trật tự của tự nhiên. Trí tuệ của nhân loại có một số đặc tính cơ bản, một là tính tích luỹ, hai là tính kế thừa. Tích luỹ nghĩa là con người chúng ta 500 nghìn năm trước không thông minh như bây giờ, trí tuệ nhân loại được bồi đắp qua hàng vạn năm, cộng với một số lần đại nhảy vọt như đã nói ở trên khiến cho một con người hiện đại có lượng tri thức được tích luỹ khổng lồ. Thứ hai là tính kế thừa, chính sự tích luỹ qua hàng vạn năm làm thay đổi dần cấu trúc gen và cấu trúc neuron của não bộ con người, lại là do chọn lọc tự nhiên nên con người có thể kế thừa được những gen siêu đẳng về trí thông minh này từ thế hệ trước. Di truyền học đã làm cho con người càng ngày càng hoàn thiện, hãy tưởng tượng bạn đưa một đứa trẻ sơ sinh vào một bầy khỉ (như kiểu trong phim Tarzan), đứa trẻ đó sẽ lớn lên với trí thông minh của một chú khỉ, nhưng khi bạn đưa nó quay lại thế giới loài người, trí thông minh của nó lập tức thích ứng và tăng dần lên mức độ con người. Chúng ta không thể làm điều ngược lại, đưa một chú khỉ vào thế giới loài người và hy vọng nó sẽ thông minh như người. Nhưng AI có thể, và đó là điều kiện thứ hai:

Điều kiện thứ hai là con người thành công trong việc mô phỏng chức năng của não bộ và tái giả lập nó cho máy móc, nói một cách dễ hiểu là con người tạo ra được một bộ não nhân tạo và nhét nó vào đầu của một cái máy. Các nhà khoa học về AI đã thành công trong việc mô phỏng chức năng của các giác quan. Ví dụ như chúng ta hiện đã có Siri, có thể xử lý ngôn ngữ tự nhiên (dù chưa thông minh lắm), đó là mô phỏng chức năng nghe và nói. Chúng ta hiện đã có những công cụ nhận diện hình ảnh với mức độ chính xác đến 99%, AI giờ có thể phân biệt khuôn mặt này là ai, hình khối này là cái TV hay cái thùng, đó là mô phỏng chức năng nhìn. Chúng ta có DeepMind đã chiến thắng con người trong cờ vây, đó là mô phỏng chức năng suy nghĩ. Nhưng may mắn (?) là chúng ta chưa tạo ra được AGI (Artificial General Intelligence, hay còn gọi là Trí tuệ nhân tạo tổng hợp). Thực tế thì AGI chính là đích đến của mọi nhà nghiên cứu về AI. Hiện nay chúng ta đang có 2 hướng nghiên cứu chính về AGI và thực tế thì bài viết này của tôi cũng xuất phát từ cảm xúc sau khi đọc bản nghiên cứu mới nhất về AGI của OpenAI.

Trong khuôn khổ bài viết với mục tiêu vui là chính, nên tôi sẽ không đề cập sâu vào kỹ thuật :D Alright, hướng thứ nhất gọi là Tối ưu Gradien (Gradient Based Optimization) và hướng thứ hai là Tối ưu ngẫu nhiên (Random Optimization). Hướng thứ nhất hay còn gọi một cách phổ biến hơn là Deep Reinforcement Learning là hướng mà Facebook và Google đang dẫn đầu. Đặc biệt là Google với team DeepMind siêu khủng, thử thách tiếp theo của cỗ máy DeepMind chính là chiến thắng con người trong trò chơi Star Craft. Nếu thực sự Deep Mind làm được thì Google đã tiến một bước rất lớn trong việc tạo ra được AGI. Hướng thứ hai hay còn gọi là Giải thuật di truyền (genetic algorithm) hoặc là Black-box optimization, là một phân ngành của Giải thuật tiến hoá (evolutionary algorithm). Giải thuật này mô phỏng lại nguyên lý chọn lọc tự nhiên để dần dần đưa ra kết quả tốt hơn, dễ hiểu hơn thì hướng đi này tiếp cận vấn đề về AI giống như quá trình tiến hoá của trí tuệ nhân loại (mà tôi có giải thích ở trên). Hướng đi này hiện nay đang được Elon Musk với OpenAI khởi xướng và gọi là Evolution Strategies. Ngày 24/3/2017, OpenAI trong một công bố có tên “Evolution Strategies as a Scalable Alternative to Reinforcement Learning” đã làm chấn động ngành Machine Learning/AI với những kết quả từ nghiên cứu của họ. Và ngạc nhiên hơn đó là phát kiến này không quá khó hiểu và dễ sử dụng hơn rất nhiều hướng đi đầu. Một lần nữa, con người lại thấy lo lắng hơn (hay vui mừng hơn?) với việc sắp sửa tạo ra được AGI.

Vậy đó, đối với tôi, là một người nghiên cứu về AI/ML, thì AI chính là sự tiến hoá tiếp theo của nhân loại, tầm quan trọng của nó cũng giống như phát minh ra lửa hay Internet vậy. Để kết thúc bài lảm nhảm này tôi muốn đưa ra một suy nghĩ của mình, đó là AGI sẽ được tạo ra nhưng không phải theo 2 hướng nghiên cứu kia. Hãy nhìn lại những khoảnh khắc vĩ đại của nhân loại, lửa không được tạo ra từ nghiên cứu mà là từ việc con người quan sát các hiện tượng tự nhiên, Charles Darwin đề xuất Thuyết tiến hoá dựa trên triết học, Albert Einstein tìm ra Thuyết tương đối từ đâu thì tôi cũng bó tay :D Các bạn thấy không, cho dù Thuyết tiến hoá hay Thuyết tương đối là nền tảng của Sinh học hay Vật lý sau này nhưng tất cả đều vẫn là Thuyết (theory) — có nghĩa là con người chưa chứng minh được Darwin và Einstein nói đúng hay sai. Và tôi nghĩ việc tạo ra AGI cũng như vậy, sẽ xuất hiện trong một khoảnh khắc tình cờ, nó cũng tình cờ giống như sự tiến hoá của nhân loại vậy. Còn đó là kết thúc hay khởi đầu cho một chương mới của con người? Hồi sau sẽ rõ :)

P/S 1: Tôi đang tìm thêm chiến hữu cùng tôi và anh em nghiên cứu về AI/Machine Learning với những ứng dụng rất cụ thể và thực tế đang được ứng dụng cho những sản phẩm hàng trăm ngàn người sử dụng, bạn nào hứng thú thì email tới kevin@uiza.io nhé